Դար (ուց)

• , ու հլ. «հարիւր կամ հաղար և կամ անորոշ թուով տարիների մի մեծ շրջան» ՍԳՐ. Առաթ., «մէկ սերունդ, մի պորտ» Եփր. ծն. նոր գրականում սովորաբար «10Ո տա-րի», բայց Հին դար, Միջին դար, Նոր դար ասելով՝ հասկացւում են աւելի մեծ շրջան-ներ.-որից՝ դարագլուխ Ոսկ. ամբակ. Նչ. եզեկ., եօթնդարեան Վրդն. ել., վեցդարեան Ագաթ., դարագրութիւն Համամ. առկ. նոր գրականում՝ դարապատում, դարաւոր (սխալ-մամբ ոմանք դարևոր), դարադարձ, դարա-շրջան, հնադարեան, միջնադարեան, յետ-նադարեան, երկդարեան, ոսկեդար, ոսկե-դարեան, դարավերջ, դարավերջիկ։

• = Ասոր. չ︎ dār, յօդով 1︎ dārā «դարք, ժամանակք», եբր. [hebrew word] dor «ցեղ. աղգ, սերունդ», արամ. [hebrew word] dar, եթովպ. sar «դարաշրջան», ասուր. dāru, duru «տևողու-թիւն, յաւիտենականութիւն»։ Այս բոլորը ծառում են սեմական dvr «շրջան» արմա-տից. հմմտ. եբր. [hebrew word] dōr «շրջան», ասոր. ❇շ dārā «շրջանակ», արար. [arabic word] davr «շրջան», [arabic word] dāira «շրջանակ», ասուր. duru «պատ, պարիսպ» ևն։-Հիւբշ. 302։

• Ուռեղ մեկնեց նախ Schroder, Thesaur. 45ւ-ՆՀԲ կապում է դար «բարձրաւան-դակ» բառի հետ, առաջինը իբր «գլուխ ժամանակի», երկրորդը իբր «գլուխ տեղւոյ»։ Windisch. 11 սեմականից է դնում։ Müller, SWAW, 41, 11 արամե-րէնից։ Karolides, Γλωσσ. συγϰρ. 99 կապադովկ. ταρὸς «ժամանակ» և սանս. tar «վրայից անցնել»։ Հիւնք. արաբ. [arabic word] dahr «դար, յաւիտեանք»։

• ԳՒՌ.-Անօնելով «ժամ, ժամանակ» ի-մաստից, որ պահուած է Չառսանճա-քում, վատ առումով դարձել է Ակն. Արբ. Ջղ. «փորձանք, պատահար»։

• Փոխ.-Վրաց. დარი դարի «պարզ եղա-նակ, գեղեցիկ օդ», ავდარი ավդարի «վատ եղանակ», թուշ. დარ դար «գեղեցիկ օդ», ავ-დარ ավ-դար «վատ օդ».-կապա-դովկ. ταρὸς «ժամանակ» (հմմտ. դար Զրս. «ժամանակ»), ταρίζομαι «երկար ժամանակ տևել» (Karolides, Γλωσ. συγϰρ. 99)։

• , ի հլ. «բարձրաւանդակ, զառիվայր և շեղ բարձրութիւն» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 1, «հոուանդան» Դատ. է. 23, որից՝ դարահոս Ոսկ. մ. Եփես. տիմ. և ես. դարակ Յհ. կթ. 359. ղարափն Վրդ. առկ. Բրս. մրկ. 65, դա-րափոս Եղիշ. կամ դարուփոս Վստկ., դարա-փոր Վեցօր. Բուզ. Կիւրղ. թգ., ղարափուլ Վրդն. պտմ., դարափլակ Յհ. կթ. 205, դարա-վէժ Ճառընտ., դարոտն «լեռան ստորոտը» (չունի ԱԲ) Սմբ. պտմ. 123։ Անցնելով «գե-տի եզերքը՝ երկու կողմից բարձրացած թեք տեղ, բարձրութիւն» իմաստից (հմմտ. Եղիշ, գ. էջ 58՝ Յամուր տեղիս մայրեացն առ խո-րագոյն դարիւքն Լոփնաս գետոյ), ստացել է բառս նաև «եզերք, ափ» նշանակութիւնը, ինչպէս պահուած է դարիւ և դարիւ ոճի մէջ. գետի գնացքի համար ասուած, իբր «եզերք-ները քերելով» (տե՛ս Տաշեան, Ագաթ. էջ 69). հմմտ. սրա հոմանիշ ոճը՝ Գայր (գետն Յոր-դանան) լի ափամբ և ափամբ առ հասարակ ծայրիւ իւրով (նորագիւտ Ա. մնաց. ժբ. 15)։-Նոյն իմաստը ցոյց է տալիս նաև դարալիր «մինչև թումբերը՝ եզերքը լցուած (ջուր)» ԱԲ։-Վերջապէս ստացել է իբր ած. «բարձր» նշանակութիւնը, որից դարաճակատ «լայն ճաևատով» (Յայսմ. յունիս 29 գրուած կամ տպուած դրաճակատ)։ Հմմտ. նաև դարա-ւանդ։

• ԳԴ պրս. [arabic word] tār «գլուխ, դագաթ»։-ՆՀԲ սրա հետ նաև նուազականը՝ [arabic word] tārak։ Windisch. 11 սանս. tr։ Bö̈ttich. ZDMG, 1850, 352 և Lag. Ges. Abhd 34 սանս dhara-«բլուր», dhāra «բարձ-րութիւն»։-Տէրոյենց, Երևակ, 1857, 99 լտ. terra «երկիր, հող», սանս. dara «խոռոչ»։ Justi, Dict. kurde քրդ. der «լեռնակող» բառի հետ Հիւնք. դար< պրս. թար, իսկ դարիւ և դարիւ < պրս. զարի զարի «հեծեծելով»։-Buzge, Lyk. Stud. 1, 9 սանս. dhārā «սայր, լեռան եզերք»։ Scheftelovitz, ЗВ, 29, 20 հիսլ. ϑurs «հսկայ»։ Յակոբեան, Բիւզանդիոն, թ. 743 ասոր. թուրա. արաբ. [arabic word] tur, եբր. ցուր «լեռ, ժայռ» և հյ. սար, ժայռ բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան, 408 սումեր. tur «բարձ-րութիւն»։ -Չգիտեմ թէ կապ ունի՞ պրս. [arabic word] dar «է այն հարթ և դուր տեղին, որ է ի միջոցս լերանց կամ ստորոտ լերին»։ Եթէ այո՛, հայերէնը փոխառե-ալ է պահլաւական ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. dhara «սար, լեռ», որ ծագում է dhar «կրել, ունե-նալ» բայից (Böhtlingk. Սանս. բառ. հտ. ԳԴ. էջ 877)։ Իսկ սանս. dhāra «բարձ-րութիւն», որ յիշում է Lag. Ges. Abhd. 34 գոյութիւն չունի անդ՝ էջ 944։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Մշ. Սչ. դ'ար «թեք տեղ punte», Խրբ. դ'ար «բարձրաւանդակ, բլուր» (իբրև յատուկ անուն, ինչպէս նաև Սեբ. Հող-դար), Մկ. Սլմ. Վն. տmր «բարձր տեղ», Զթ. դ'այ, դ'ար, դ'ը՛յ «դաշտ». ունինք նաև իբր ած. Վն. տmր «բարձր». օր. ճակատը դար. հմմտ. հնից դարաճակատ։ Ուրիշ տեղեր պա-հուած է մի քանի բարդութեանց մէջ. ինչ. Ախց. Կր. դ'արիվար, դ'արիվէր, դ'արուփօս, Սեբ. դ'արվար, դ'արվէր, Պլ. դարվար, դար-վէր, Սչ. դ'արնիվար, ղ'էրիվար «ղառիվայր», դ'էրիվեր «զառիվեր», Ջղ. դ'արվեր, Խրբ. դ'արուփօս, Հմշ. տարիվիր, Ասլ. դ'արվէ՛ր, դարվար, Ննխ. դէրվէր, դէրվար, Տիգ. թmր-վmր, թmրվիր, Տփ. դէվէր «դարիվայր», դի-վիր «դարիվեր», դարիդուս «ներքև», Հճ. դ'այվեյ.-Նոր բառեր են՝ դարուխոր, դարու-դարաւի, դարատակ, դարախաղ, դարիվան։

• ՓՈԽ.-Քրդ. ❇ der «լեռնակող», ուտ. dar «ժայռի կտրուածք, խորխորատ», dar-dar «պատի նմանութիւն ունեցող ապառաժ, խոշոր ջրուէժ»։

• , ի հլ. «զոյգ, ջուխտ» Կիւրղ. գանձ. Պղատ. օրին. 266. Սահմ. Փիլ., որից՝ դար և կոճատ «իրար չբռնող, հակասական» (իբր «զոյգ և անզոյգ») Գր. տղ. էջ 70. որ և դա-րակոնատ Փիլ. Վրդն. ծն. (Բառ. երեմ. էջ 74 սխալմամբ մեկնում է «հինգ»)։

• Հիւնք. պրս. [arabic word] tarōh «կոճատ» բա-ռից։

• ՓՈԽ.-Վռաց. თარი դարի «նման, հաւա-սար, համեմատ, զոյգ». իմիսի դարի ա «ի-րար հաւասար են, զոյգ են», Քալաքի, րոմ-լիսա դարի ար գվենախա «Քաղաք անղու-գական յաշխարհի»։